MỤC LỤC BÀI VIẾT
Finding inspiration in everything from market boards to danfo buses, experimenting with indigenous scripts, and working hard to shed lingering Western influence, these type designers are building a uniquely African visual language.
Trái ngược với những gì nhiều người nghĩ, thiết kế kiểu chữ (type design) luôn tồn tại trong văn hóa thị giác Nigeria — dù âm thầm nhưng kiên định. Trước thời đại phông chữ số và phần mềm thiết kế, những con chữ đã sống động trên đường phố: biển hiệu vẽ tay, bảng chợ, xe buýt danfo, áp phích phim, tất cả đều thể hiện phong cách chữ đặc trưng phản ánh ngôn ngữ địa phương và thẩm mỹ đời thường.
Những kiểu chữ dân gian này — thường do các họa sĩ vẽ bảng tự học tạo nên — trở thành nền tảng cho một bản sắc kiểu chữ Nigeria độc đáo: ngẫu hứng, giàu kể chuyện, và đậm hơi thở đời sống. Tuy nhiên, qua thời gian, chúng dần bị lu mờ bởi ảnh hưởng của kiểu chữ phương Tây nhập khẩu, khiến bản sắc bản địa bị hòa lẫn và mất đi đường nét riêng.
Tin vui là, một thế hệ nhà thiết kế Nigeria mới đang hồi sinh tinh thần này. Kết hợp cảm hứng truyền thống với công nghệ kỹ thuật số, họ đang thử nghiệm các hệ chữ bản địa, sáng tạo phông chữ lấy cảm hứng từ typography đường phố, và định nghĩa lại hình ảnh của kiểu chữ Nigeria trên bản đồ thế giới.
“Thiết kế kiểu chữ có cách khiến ta phải khiêm tốn. Nó chính xác, kỹ thuật, tốn thời gian — nhưng cũng rất biểu cảm và đầy khám phá.”
— Chisaokwu Joboson, Nhà thiết kế kiểu chữ, Lagos
Chisaokwu Joboson hiểu rõ những thách thức của ngành thiết kế kiểu chữ tại Lagos và châu Phi nói chung: thiếu cơ sở hạ tầng, ít chương trình đào tạo chính quy, công cụ hạn chế và cộng đồng còn nhỏ. Tuy vậy, anh vẫn kiên định với mục tiêu xây dựng một cộng đồng type designer châu Phi, để các thế hệ sau không phải khởi đầu lại từ con số không.
Khởi điểm của anh xuất phát từ nỗi thiếu vắng đại diện: khi làm việc với các thương hiệu châu Phi, anh cảm thấy bức xúc vì phải dùng những kiểu chữ phương Tây không phản ánh bản sắc khu vực. Chính điều đó đã thúc đẩy anh bước vào lĩnh vực thiết kế phông chữ.
“Tôi muốn mang một chút văn hóa châu Phi vào một lĩnh vực vốn được định hình bởi phương Tây,”
— Chisaokwu chia sẻ.
Mekanikal Display — phông chữ mới nhất của anh — là một font đơn cách (monospaced) mang hơi hướng công nghiệp, lấy cảm hứng từ thẩm mỹ “xưởng sửa máy” Nigeria. Tên gọi “Mekanikal” xuất phát từ cách viết dân gian của từ “mechanic”, còn các góc cắt vát của chữ mô phỏng hình dạng của một ốc vít — biểu tượng của tinh thần lao động thủ công. “Nó mạnh mẽ, thô ráp, cơ khí nhưng vẫn đậm chất thủ công, và đặc biệt hỗ trợ ngôn ngữ châu Phi,” anh nói.
Đối với Seyi Olusanya, thiết kế kiểu chữ là một cách để hiểu sâu hơn về châu lục – đồng thời là một cách đóng góp cho ngôn ngữ thị giác bản địa. Anh muốn các nhà thiết kế thêm những kiểu chữ đậm chất châu Phi vào bộ công cụ của mình, thay vì chỉ dựa vào hoa văn hay bảng màu mang tính rập khuôn.
Được đào tạo về kiến trúc và thiết kế môi trường, Seyi bắt đầu sự nghiệp bằng việc làm thiết kế thương hiệu và tiếp thị để trang trải cuộc sống sinh viên. Dần dần, anh tìm đến thiết kế kiểu chữ như một lối thử nghiệm sáng tạo.
“Tôi không muốn chỉ chuyên làm type design — tôi muốn tạo ra một vài phông chữ thật sự có ý nghĩa, thứ giúp mở rộng ngôn ngữ thị giác của châu Phi vượt ra ngoài khuôn mẫu,” anh chia sẻ.
Phần lớn quá trình sáng tạo của Seyi bắt đầu từ khảo cứu hình ảnh lưu trữ, đặc biệt qua các dự án như archivi.ng hay Nigerian Nostalgia Project. Anh cũng tìm cảm hứng từ những dấu ấn quen thuộc của đời sống đô thị: biển hiệu nhà thờ, trạm xe buýt, các cửa hàng nhỏ – nơi mỗi con chữ đều mang một câu chuyện về sự ứng biến và giới hạn.
Phông chữ nổi bật nhất của anh là Danfo (2018) – một dự án lấy cảm hứng trực tiếp từ chữ cắt dán bằng vinyl trên xe buýt công cộng Lagos. Tiếp đến là Tac, phông chữ được anh tạo ra dựa trên logo Festac ’77 khi hợp tác cùng Google Fonts.
“Làm việc với Danfo và Tac giúp tôi xác định rõ mình muốn theo đuổi loại hình thiết kế kiểu chữ nào,” Seyi kể lại.
Đó cũng là lý do anh sáng lập Afrotype – một nền tảng xây dựng thư viện kiểu chữ lấy cảm hứng từ những sự kiện, nhân vật và di sản của lịch sử châu Phi. Hiện tại, anh điều hành Da Design Studio, chuyên phát triển hệ thống nhận diện thương hiệu hiện đại cho doanh nghiệp Nigeria, với danh mục khách hàng gồm nhiều startup lớn tại Lagos.
“Tôi muốn đưa kiểu chữ châu Phi vào đối thoại toàn cầu – không phải như một xu hướng, mà như một ngôn ngữ thị giác tự tin và bền vững.”
— Seyi Olusanya, Nhà sáng lập Afrotype
Trước khi trở thành nhà thiết kế kiểu chữ, David James Udoh chỉ là một nhà thiết kế đồ họa tự học, mang theo niềm tò mò và khát vọng lớn. Làm việc trong lĩnh vực thương hiệu, anh tiếp xúc với kiểu chữ hằng ngày – liên tục biến đổi, thử nghiệm, phá vỡ giới hạn. Và rồi, chính những khoảnh khắc anh ước “giá mà có một phông chữ phù hợp hơn” đã mở ra hướng đi mới trong sự nghiệp.
“Thiết kế kiểu chữ dạy tôi kiên nhẫn và chú ý đến những điều nhỏ bé nhất,” David nói. “Đó là một quá trình thiền định, giúp tôi học cách chậm lại, quan sát và lắng nghe con chữ.”
Quy trình sáng tạo của anh bắt đầu bằng việc thu thập hình ảnh, bản phác, vật thể và âm thanh, sau đó phác thảo tự do — đôi khi ngay trên giấy, đôi khi trực tiếp trong phần mềm Glyphs. Khi đã tìm được hướng đi, anh chuyển sang giai đoạn tinh chỉnh vô tận: giãn cách, cân chỉnh, thử nghiệm, rồi lại vẽ lại.
Sự trỗi dậy của những nhà thiết kế kiểu chữ như Chisaokwu, Seyi và David đang mở ra một chương mới cho typography châu Phi – một chương kết hợp giữa truyền thống và đổi mới, giữa ký ức thị giác và ngôn ngữ số.
Từ những bảng hiệu chợ đến các font hiện đại, họ đang khẳng định rằng thiết kế không chỉ là thẩm mỹ, mà là hành động định nghĩa lại bản sắc văn hóa.
